Summary
Decyzją Prezesa Polskiej Akademii Nauk (PAN) – Uchwała nr 6/2026 z dnia 17 lutego 2026 r. – został utworzony Międzynarodowy Instytut Astrofizyki Cząstek PAN, działający też pod potoczną nazwą Astrocent. Nowa jednostka z siedzibą w Warszawie jest pierwszą placówką w Europie Środkowo-Wschodniej w pełni dedykowaną astrofizyce cząstek i technologiom wspomagającym. Astrocent wzmocni udział Polski w wiodących światowych projektach badających tzw. ukryty wszechświat – od ciemnej materii i neutrin po fale grawitacyjne – przy jednoczesnym opracowywaniu innowacyjnych technologii z zastosowaniem w gospodarce i służbie społeczeństwu. Przedsięwzięcie jest wspierane przez pakiet finansowania europejskiego i krajowego o łącznej wartości 30 mln euro.
Decyzją Prezesa Polskiej Akademii Nauk (PAN) – Uchwała nr 6/2026 z dnia 17 lutego 2026 r. – został utworzony Międzynarodowy Instytut Astrofizyki Cząstek PAN, działający też pod potoczną nazwą Astrocent. Nowa jednostka z siedzibą w Warszawie jest pierwszą placówką w Europie Środkowo-Wschodniej w pełni dedykowaną astrofizyce cząstek i technologiom wspomagającym. Astrocent wzmocni udział Polski w wiodących światowych projektach badających tzw. ukryty wszechświat – od ciemnej materii i neutrin po fale grawitacyjne – przy jednoczesnym opracowywaniu innowacyjnych technologii z zastosowaniem w gospodarce i służbie społeczeństwu. Przedsięwzięcie jest wspierane przez pakiet finansowania europejskiego i krajowego o łącznej wartości 30 mln euro.
– Astrocent został powołany z wizją zbudowania w Polsce światowej klasy centrum naukowo-technologicznego w dziedzinie astrofizyki cząstek. Dzisiaj robimy nowy, milowy krok w kierunku realizacji tej wizji – rozszerzamy nasze możliwości, wspieramy interdyscyplinarną współpracę i zapewniamy trwały wkład zarówno w polską naukę oraz jej umiędzynarodowienie, jak i innowacyjne technologie detekcyjne – skomentował decyzję PAN prof. Leszek Roszkowski, dyrektor nowo powstałego instytutu Astrocent.
Od nowego i cenionego centrum doskonałości w CAMK do instytutu PAN
Nowy instytut powstał poprzez wyodrębnienie zakładu „Astrocent: Centrum Naukowo-Technologiczne Astrofizyki Cząstek” (oryginalna nazwa), założonego 1 lipca 2018 r. jako autonomiczna jednostka Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika Polskiej Akademii Nauk (CAMK PAN). Jego powstanie praktycznie „od zera” i szybki rozwój były możliwe dzięki dotacji w wysokości prawie 38 mln zł w ramach programu Międzynarodowe Agendy Badawcze Fundacji na rzecz Nauki Polskiej.
W ciągu zaledwie kilku lat zostało utworzonych 6 grup badawczych, powołano dedykowany zespół administracyjny oraz uruchomiono w pełni wyposażone laboratorium elektroniczne i infrastrukturę cleanroom. W szczytowym momencie centrum zatrudniało około 45, a w całym okresie trwania projektu – 68 naukowców z 19 krajów z 6 kontynentów. Badacze związani z Astrocentem są autorami ponad 150 artykułów w czasopismach indeksowanych przez JCR, uzyskali ponad 10 krajowych i międzynarodowych grantów badawczych, otrzymali 1 patent (a 2 następne są rozpatrywane) i 1 wzór przemysłowy, a także opracowali przełomowe technologie, od autonomicznych czujników sejsmicznych i infradźwiękowych po nowatorskie materiały zmieniające długość fali i koncepcje PET z ciekłym argonem do obrazowania medycznego.
Przekształcenie w nowy instytut PAN zostało wsparte łącznym pakietem finansowania w wysokości 30 mln euro. Największą część funduszy – 15 mln euro – zapewnił 6-letni projekt „Astrocent Plus” w ramach programu Horizon Europe Teaming for Excellence, realizowany od 1 stycznia 2025 r. Wymagane finansowanie komplementarne pochodzi z dwóch źródeł: 7 mln euro przyznało Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, natomiast 8 mln euro – Fundacja na rzecz Nauki Polskiej w ramach nowego programu Międzynarodowe Agendy Badawcze (MAB FENG). Oba te granty zostały przyznane pod koniec 2025 r.
Astrocent: misja na rzecz nauki i technologii
Misją Astrocentu jest prowadzenie pionierskich badań podstawowych oraz rozwój technologii, które umożliwiają szybszy postęp naukowy i otwierają drogę do praktycznych wdrożeń. Naukowcy instytutu zajmują się kluczowymi pytaniami dotyczącymi niewidzialnych aspektów wszechświata, tak po stronie rozważań teoretycznych, jak i badań doświadczalnych, a równolegle rozwijają zaawansowane rozwiązania technologiczne – od budowy ultraczułych detektorów, przez fotonikę, po nowoczesne czujniki i zaawansowane systemy danych. Technologie te są kluczowe dla osiągnięcia istotnego postępu w dziedzinie, a jednocześnie mają znaczący potencjał praktycznych zastosowań, przynosząc korzyści społeczne i gospodarcze; mogą znaleźć zastosowanie m.in. w obrazowaniu medycznym, monitorowaniu środowiska czy ochronie infrastruktury krytycznej.
– W astrofizyce cząstek nie tylko śmiałe idee teoretyczne, ale także najnowocześniejsze wynalazki technologiczne są niezbędnym warunkiem przełomowych odkryć. Astrocent kładzie nacisk zarówno na nowatorskie technologie, jak i na samą naukę. Jestem przekonany, że nasze wynalazki i technologie znajdą realne zastosowanie i będą cennym wkładem w rozwój nowoczesnej gospodarki. Jednocześnie mam nadzieję, że transfer technologii zapewni nowemu instytutowi dodatkowe fundusze – podkreśla prof. Roszkowski.
Zabezpieczenie stałego finansowania jest kluczowym krokiem w kierunku zapewnienia solidnego gruntu do przekształcenia dotychczasowego centrum w nowoczesną instytucję naukową. Umożliwi ono nie tylko rozbudowę infrastruktury technicznej, ale również zatrudnienie ponad 100 badaczy – m.in. fizyków, inżynierów i programistów – oraz około 25 pracowników wsparcia administracyjnego, w tym jednostkę ds. transferu technologii i jednostkę ds. komunikacji naukowej.
Wzmocnienie roli Polski na arenie międzynarodowej
Astrocent już obecnie odgrywa ważną rolę w międzynarodowych projektach współpracy w kluczowych obszarach astrofizyki cząstek: ciemnej materii, fal grawitacyjnych i neutrin. Jego zespoły uczestniczą w eksperymentach takich jak: DarkSide-20k czy DEAP-3600 do poszukiwania ciemnej materii, Advanced Virgo i Teleskop Einsteina dedykowanych do badań fal grawitacyjnych, a także w projektach dotyczących neutrin – Hyper-Kamiokande oraz KM3NeT. Nawiązano strategiczne partnerstwo z Laboratoire AstroParticule et Cosmologie (APC) w Paryżu, jak również współprace z grupami badawczymi z wielu innych wiodących instytucji, w tym INFN i Gran Sasso Science Institute (GSSI) we Włoszech, DESY w Niemczech czy Instytut McDonalda w Kanadzie, CERN w Szwajcarii lub Princeton University w USA.
Jako międzynarodowy instytut PAN, Astrocent będzie reprezentować Polskę w krajowych i europejskich planach rozwoju infrastruktury badawczej, wzmacniając udział kraju w globalnych eksperymentach oraz szkoląc kolejne pokolenia naukowców i inżynierów.
Od niewidzialnego wszechświata do mierzalnych sygnałów
Dotychczasowe badania pokazały, że promieniowanie elektromagnetyczne, w tym znane wszystkim światło widzialne, stanowi jedynie niewielką część informacji docierających do Ziemi z kosmosu. Ogromna jego część ciągle pozostaje bardzo słabo poznana lub wręcz niewidoczna, czyli „ukryta”, np. stanowiąca około ¼ masy-energii wszechświata ciemna materia. Wiedzy o nim dostarczają m.in. promienie kosmiczne, neutrina i fale grawitacyjne. Te egzotyczne sygnały są zazwyczaj bardzo rzadkie lub też niezwykle słabe, co sprawia, że ich wykrywanie wymaga ultraczułych detektorów, dedykowanych sensorów, niezwykle niskoszumowej elektroniki, zaawansowanej fotodetekcji i potężnych metod analizy danych.
Astrofizyka cząstek – znana również jako fizyka astrocząstek – zajmuje się wykrywaniem właśnie tego typu sygnałów. Wykorzystuje „wielokanałowe” podejście, żeby przekształcić to, co jest jeszcze niewidzialne, w to, co ma się stać dla nas widzialne. Jest to stosunkowo nowa dziedzina badań, choć już może się pochwalić uzyskaniem szeregu nagród Nobla, z natury głęboko interdyscyplinarna, w której astronomia, astrofizyka i kosmologia obserwacyjna spotykają się ze światem kwantowym fizyki cząstek subatomowych, fizyki jądrowej, efektów względności Einsteina, geofizyki i wieloma innymi obszarami – zarówno po stronie teorii, jak i eksperymentu – sięgając aż do pierwszych chwil po Wielkim Wybuchu.
Przełomowe odkrycia z ostatnich dziesięcioleci – w tym wykrycie fal grawitacyjnych i pomiar oscylacji neutrin – sprawiły, że zjawiska, które kiedyś były tylko teoretycznymi hipotezami, stały się precyzyjnymi narzędziami do badania wszechświata.
Kontakt dla mediów:
Yuliya Hoika yhoika@astrocent.edu.pl
Magda Jakubiak mjakubiak@astrocent.edu.pl
